مع اللحم عظم را كه زير او است نيز داغ دهند ، تا فسادى كه در وى متأدى شده باشد زائل شود . اما اگر اين استخوان قحف بود داغ غائر نشايد داد ، تا به دماغ ايذا نرساند و حجب آن را متشنّج نگرداند و در غير وى كىّ بالاستقصا بايد كرد ، خاصة اگر جهت نزف دم كنند ، تا خشك ريشه عميق تندار پديد آيد و زود ساقط نشود ، چه سرعت سقوط خشك ريشه جلاب آفت عظيم است . و چون در استعلاج به دوا ، رعايت ده چيز ضرور است مىگويد : و يجب في العلاج بالأدوية مراعاة نوع المرض و سببه و قوة المريض و ضعفه و المزاج الحادث و المزاج الطبيعي و السنّ و العادة و البلد و الوقت الحاضر و حال الهواء و واجب است در علاج به ادويه ، مراعات اين ده امر كه مذكور شده هر يك مشروحا بگويم : بدان كه مراعات نوع مرض آن است كه تحقيق نمايند كه آن حار است يا بارد ، رطب است يا يابس ، بسيط است يا مركب ، ساذج است يا مادى ، مطابق آن به استعمال ضمادات استعلاج كنند . و مراعات سبب مرض آن است كه تنقيح كنند كه وى بدنى است يا نفسانى و بادى است يا سابق ، يا و اصل و حسب آن فكر ازالهء سبب نمايند . و مراعاة قوت و ضعف مريض آن است كه اگر قوى است به استفراغ مبادرت كنند به شرط احتياج و اگر ضعيف است با وجود حاجت به تنقيه نبايد پرداخت . و كذا در استعمال ادويهء قويه و ضعيفه لحاظ قوت و ضعف مريض لازم است . و مراد از ضعف ، ضعف حقيقى است كه از اطالت مرض و كثرت فاقه‌ها وارد شود ، به خلاف ضعف عارضى كه از شدت بيمارى و غلبهء اخلاط افتد كه در اينجا تنقيه موجب تقويت مىشود به ازالهء سبب مضعف . و مراعات مزاج حادث و مراعات مزاج طبيعى آن است كه مزاج حادث را بر مزاج طبيعى قياس كنند كه چه قدر بعيد افتاده و اين معنى ملحوظ نموده تصرف در كمّيّت و كيفيّت ادويهء مستعمله نمايند ، چه اگر مزاج اصلى حار بود و مرض نيز حار عارض شود ، دليل ضعف سبب است و در اينجا احتياج به دواى شديد البرد و كثير الكمّيّت نباشد ، مگر آن كه مرض حادث ، در غاية درجهء افراط بود . و اگر مزاج اصلى حار بود و مرض بارد حادث شود لا محاله دليل قوت سبب باشد و به سخونت قوى و به تكثّر مقدار مفتقر بود ، مگر آن كه مرض حادث مخوف نبود و به افراط تسخين ، ضررى ديگر نظر به مزاج اصلى متوهّم گردد ، كه در اين حالت نيز درجهء وسط مرعى بايد داشت . و مراعات سن آن است كه اگر مريض طفل يا شيخ است ، مُسهلات قويه ندهند و اگر مبتلا به مرض حار شوند ، آنچه شديد البرد بود ، خاصةً كافور نخورانند كه ضعيف مزاجان را تحمل آن نيست و اگرچه نظر به آن كه مرض گرم شيخ را به غير از قوت سبب نمىباشد و دوائى مقابل حسب قوت سبب بايد ، افراط در تبريد مطلوب است ليكن آن كه ضعف قواى اينان مانع آن گشته و ضررى ديگر در مآل كار محتمل است منع از افراط تبريد نموده‌اند ، مگر آن كه ضرورتى حاليه مستدعى گردد و تأنّى در آن موجب آفت قويّه باشد كه در اين وقت به زعم خوف آجل استرضا به ضرر عاجل نتوان كرد . و مراعات